گیاه بارهنگ در طب سنتی ایرانی و گیاه‌درمانی مدرن

چکیده:

گیاه **Plantago major** از دوران باستان تاکنون به‌طور گسترده‌ای برای درمان طیف وسیعی از بیماری‌ها از جمله یبوست، سرفه و زخم‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. هدف این مطالعه، مرور کاربردهای سنتی، ویژگی‌های گیاه‌شناسی، فعالیت‌های فارماکولوژیک، اثرات فیتوشیمیایی و سمیت گیاه Plantago major است.

در این مطالعه مروری، خواص دارویی Plantago major از منابع معتبر دارونامه‌ای و متون طب سنتی ایرانی مربوط به قرون ۱۰ تا ۱۸ میلادی، مانند «قانون در طب»، «مخزن‌الادویه» و سایر منابع جمع‌آوری شده است. همچنین پایگاه‌های اطلاعاتی الکترونیکی شامل Scopus، Medline و Web of Science نیز برای این منظور مورد جستجو قرار گرفتند.

در طب سنتی ایران، گیاه Plantago major برای بیماری‌های مختلف به اشکال گوناگونی مانند دانه برشته‌شده، جوشانده، شربت، ضماد، غرغره، تنقیه مقعدی، شیاف واژینال و قطره چشمی و بینی تجویز شده است. برخی از خواص سنتی این گیاه از جمله ترمیم زخم، تب‌بری، ضدسرفه، ضدعفونی‌کننده، ضدخون‌ریزی، ضدالتهاب، مدر، ملین، قابض و بندآورنده خون، در پژوهش‌های اخیر مورد تأیید قرار گرفته‌اند.

بررسی‌های فیتوشیمیایی نشان داده‌اند که Plantago major حاوی ترکیبات فرّار، تری‌ترپنوئیدها، اسیدهای فنولیک و فلاونوئیدها است. مطالعات فارماکولوژیک مدرن نیز برخی از کاربردهای سنتی این گیاه را اثبات کرده‌اند. با این حال، به دلیل پتانسیل بالای Plantago major در تولید انواع داروهای طبیعی، انجام تحقیقات بیشتری درباره این گیاه ضروری به نظر می‌رسد.

**Plantago major** (P. major) که با نام رایج «بارهنگ بزرگ» یا *Great Plantain* شناخته می‌شود، گیاهی دارویی و پرکاربرد از خانواده **Plantaginaceae** است (1). این گیاه در طب سنتی ایران با نام‌های **«لسان‌الحمل»** یا **«بارهنگ»** شناخته می‌شود (2). پژوهشگران بر این باورند که Plantago major قدمتی نزدیک به ۴۰۰۰ سال دارد و به‌ویژه در اروپا، آمریکا و آسیا وجود داشته است. علاوه بر این، این گیاه به‌صورت خودرو رشد می‌کند و از دوران باستان در بیشتر مناطق ایران مورد استفاده قرار گرفته است (3).

دانشمندان طب سنتی ایران معتقد بودند که جهان از چهار عنصر **هوا، آب، آتش و خاک** تشکیل شده است؛ بنابراین هر چیز بر اساس عنصر یا عناصر غالب در ساختار خود، دارای کیفیت خاصی است که این کیفیت **مزاج (Midzaj)** نامیده می‌شود (2). مفهوم مزاج در سایر نظام‌های طب سنتی از جمله طب یونانی، اروپایی، عربی، هندی و چینی نیز وجود داشته است (4).

بر اساس طب سنتی ایران، Plantago major دارای **مزاج سرد و خشک** است و برای کاهش التهاب و خون‌ریزی مورد استفاده قرار می‌گیرد (2). این گیاه حاوی ترکیبات فعال متعددی از جمله **فلاونوئیدها، پلی‌ساکاریدها، ترپنوئیدها، لیپیدها، گلیکوزیدهای ایریدوئیدی و مشتقات اسید کافئیک** است (5) و در درمان بیماری‌های مختلفی همچون **یبوست، سرفه، زخم‌ها، عفونت، تب، خون‌ریزی و التهاب** کاربرد دارد (3).

در این مقاله مروری، خواص فارماکولوژیک، عوارض جانبی، سمیت و کاربردهای Plantago major بر اساس هر دو دیدگاه **دارودرمانی گیاهی مدرن** و **طب گیاهی سنتی** مورد ارزیابی قرار گرفته و می‌تواند رویکردهای مفیدی را برای **کارآزمایی‌های بالینی آینده** ارائه دهد و زمینه‌ساز تولید **ترکیبات دارویی جدید** از گیاه بارهنگ شود.

در این مقاله مروری، در ابتدا کتب طب سنتی ایران (TPM) به‌منظور بررسی کاربردهای درمانی گیاه **Plantago major** مورد بررسی قرار گرفتند. مهم‌ترین دارونامه‌ها و کتاب‌های دارویی و پزشکی مربوط به قرون **۱۰ تا ۱۸ میلادی**، از جمله **«قانون در طب»** (ابن‌سینا، ۹۸۰–۱۰۳۷ میلادی)، **«ذخیره خوارزمشاهی»** (جرجانی، ۱۰۴۲–۱۱۳۶ میلادی) و **«مخزن‌الادویه»** (عقیلی، قرن نوزدهم میلادی)، به‌عنوان منابع اصلی طب سنتی ایران برای این منظور در نظر گرفته شدند. این آثار علمی بخشی از منابع آموزشی دانشجویان دانشکده‌های **طب سنتی و مکمل** و **داروسازی سنتی** در ایران محسوب می‌شوند.

سپس، پایگاه‌های اطلاعات علمی شامل **Medline، Scopus و Web of Science** با استفاده از کلیدواژه‌های «Plantago major» و «Plantain» برای بررسی آثار فارماکولوژیک این گیاه، از طریق جستجوی مقالات فارسی و انگلیسی منتشرشده در بازه زمانی **۱۹۶۰ تا ۲۰۱۶** مورد ارزیابی قرار گرفتند.

در نهایت، خواص درمانی و فارماکولوژیک گزارش‌شده برای **Plantago major** بررسی شدند تا اثربخشی‌های مطرح‌شده آن در طب سنتی ایران مورد تأیید و تطبیق علمی قرار گیرند.

پزشکان طب سنتی ایران (TPM) معتقد بودند که **مزاج گیاه Plantago major سرد و خشک** است. به‌طور کلی، طبیعت سرد این گیاه ناشی از عناصر **آب و خاک** بوده و غلبه عنصر خاک باعث ایجاد خاصیت **خشکی و قابض بودن** آن می‌شود. از دیدگاه حکمای طب سنتی، مزاج به معنای **کیفیت غالب یک ترکیب** است که حاصل برهم‌کنش چهار کیفیت اصلی یعنی **گرمی، سردی، تری و خشکی** می‌باشد. بر این اساس، هم انسان‌ها و هم گیاهان دارای مزاج خاص خود هستند.

مزاج نقش مهمی در حفظ وضعیت ایده‌آل سلامت فرد ایفا می‌کند. برای تعیین مزاج گیاهان، اثر آن‌ها پس از ورود به بدن انسان مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ به این صورت که اگر پس از مصرف یک گیاه، بدن گرم‌تر، سردتر، خشک‌تر یا مرطوب‌تر از قبل شود، مزاج آن گیاه به‌ترتیب **گرم، سرد، خشک یا تر** در نظر گرفته می‌شود.

پس از مصرف **Plantago major**، مزاج بدن به سمت **سردی و خشکی** تمایل پیدا می‌کند. میزان خشکی و خاصیت قابض در **دانه و ریشه** این گیاه بیش از **برگ** آن است (2، 6). در نتیجه، **دانه بارهنگ** به‌ویژه در صورت **برشته شدن**، برای **قطع خون‌ریزی** مؤثرتر است (2، 6، 7).

در طب سنتی، **لعاب (موسیلاژ)** یکی از اجزای مهم این گیاه به‌شمار می‌رود و علاوه بر کاربرد دارویی، به‌عنوان **عامل پیونددهنده (Binder)** در تهیه برخی اشکال دارویی مانند **حب (قرص)** مورد استفاده قرار می‌گیرد (8).

استفاده از **بارهنگ (Plantago)** برای درمان بیماری‌های مختلف به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. قدیمی‌ترین گزارش شناخته‌شده درباره بارهنگ در کتاب **«Materia Medica»** یا **«حشائش»** (به زبان عربی) آمده است که توسط **پدانيوس دیوسکوریدس** (۴۰–۹۰ میلادی)، گیاه‌شناس یونانی، نگاشته شده است. کتاب او دانشنامه‌ای درباره داروهای گیاهی و دارونامه‌ای از سراسر جهان به‌شمار می‌رود (9، 10). در کتاب Materia Medica تصویری از دیوسکوریدس و **Plantago major** وجود دارد که توسط خود دیوسکوریدس ترسیم شده است.

پس از ظهور اسلام، دانشمندان برجسته‌ای همچون **رازی، ابن‌سینا و ابوریحان بیرونی** در مکتب‌های پزشکی اسلامی ظهور کردند. آنان به معرفی گیاهان دارویی پرداخته و ویژگی‌های هر گیاه از جمله **Plantago major** را بررسی کردند که شامل: **مزاج، زیستگاه، موارد مصرف، موارد منع مصرف، مدت اثر، میزان اثربخشی، سمیت، مقدار مصرف، انواع اشکال دارویی و عوارض جانبی** می‌شود (7، 11، 12).

این گیاه به‌تنهایی یا همراه با گیاهان دیگر برای درمان **صرع** مورد استفاده قرار می‌گرفته است؛ به‌عنوان مثال، مصرف **عدس پخته همراه با برگ بارهنگ** که در طب سنتی ایران «**عدسیات**» نامیده می‌شود. همچنین این گیاه به بهبود **دردهای عصبی** مانند **درد گوش** کمک می‌کند که این اثر از طریق استفاده موضعی از **لعاب گیاه به‌صورت قطره یا ماساژ**، یا از راه **استنشاق بینی** حاصل می‌شود (2، 7).

**Plantago major** در درمان بسیاری از بیماری‌های چشمی از جمله **بیماری‌های مشیمیه چشم، شب‌کوری، التهاب ملتحمه و زخم‌های چشمی** مؤثر است. شیره برگ این گیاه علاوه بر مصرف خوراکی، به‌صورت **قطره چشمی** به‌تنهایی یا همراه با سایر گیاهان دارویی مورد استفاده قرار می‌گرفته است (2، 12، 13).

**3.1.3.3. اثرات گوش، حلق و بینی**
Plantago major برای **دندان‌درد، گوش‌درد، بوی بد دهان، ضایعات دهانی، آفت دهان، خون‌دماغ، خلط خونی، لق شدن دندان‌ها، التهاب لثه و التهاب لوزه‌ها** توصیه شده است. این موارد با **غرغره شیره برگ یا جوشانده آن، چکاندن در گوش، یا گذاشتن برگ‌های نیمه‌گرم و خشک روی محل** درمان می‌شده‌اند (2، 12، 13).

**3.1.3.4. اثرات ریوی**
Plantago major در درمان **خلط خونی، آسم، سل، ضایعات ریوی و پلور** کاربرد داشته و به‌صورت **جوشانده و بخور** استفاده می‌شده است. عصاره برگ برای درمان ضایعات ریه و پلور مناسب بوده و **مصرف خوراکی همراه با عسل** به‌عنوان مطلوب‌ترین شکل دارویی برای اختلالات ریوی توصیه شده است (2، 12، 13).

**3.1.3.5. اثرات گوارشی**
Plantago major در درمان **خون‌ریزی‌های گوارشی فوقانی و تحتانی، استفراغ خونی، اسهال خونی، بواسیر، دل‌درد، زخم‌های روده‌ای، سوءهاضمه و یبوست** مؤثر است. این اثرات از طریق **مصرف عصاره، پختن برگ‌ها با نمک و سرکه، تنقیه با عصاره یا موسیلاژ گیاه** حاصل می‌شوند (2، 3، 12، 13).

**3.1.3.6. اثرات کبدی و طحالی**
عصاره، دانه یا ریشه Plantago major به‌طور گسترده به‌عنوان **مقوی کبد** استفاده شده و در **بیماری‌های انسدادی کبد و طحال** توصیه شده است (2، 12، 13).

**3.1.3.7. اثرات ادراری ـ تناسلی**
Plantago major در درمان **زگیل رحم، زخم رحم، منوراژی و پلی‌منوره** به‌صورت مصرف **خوراکی یا واژینال** تجویز شده است (2، 14). همچنین به‌دلیل خاصیت **مدر**، برای **احتباس ادراری، هماچوری و درد مثانه و کلیه** توصیه شده و برای این منظور به‌صورت **ضماد یا روغن موضعی روی پوست** استفاده می‌شده است (2، 12، 13).

**3.1.3.8. اثرات پوستی**
Plantago major در طب سنتی ایران برای انواع **زخم‌ها و بیماری‌های پوستی** از جمله **زخم‌های عمیق، چرکی، مزمن و پیشرونده، زخم‌های بدخیم، سوختگی، اریزیپلاس، تاول‌های پیشرونده، خارش، کهیر تحریکی و فیستول** کاربرد داشته است. این موارد با **پاشیدن پودر گیاه روی زخم یا استفاده از ضماد آن با نمک یا به‌تنهایی** درمان می‌شده‌اند. همچنین برای **زخم‌های پوستی سر و صورت** نیز به همین روش استفاده می‌شده است (2، 7، 12، 13، 15).

—

### 3.2. Plantago major از دیدگاه پزشکی مدرن

**3.2.1. خانواده Plantaginaceae**
Plantago major (P. major) متعلق به خانواده **Plantaginaceae** است و به‌طور بومی در **آسیا، اروپا، آمریکا و تقریباً تمام مناطق ایران** رشد می‌کند. تاکنون **۲۷۵ گونه** از جنس Plantago در جهان شناسایی شده‌اند (1). این خانواده در ایران تنوع بالایی دارد و شامل گونه‌هایی مانند **Plantago amplexicaulis، Plantago ciliata، Plantago coronopus، Plantago indica، Plantago lanceolata، Plantago major، Plantago ovata Forssk و Plantago psyllium** است (3).

**3.2.2. ریخت‌شناسی**
Plantago major گیاهی **چند‌ساله، بدون کرک یا با کرک اندک** و دارای یک روزت است. برگ‌ها **پهن و تخم‌مرغی‌شکل** با طول ۵ تا ۱۵ سانتی‌متر و عرض ۴ تا ۸ سانتی‌متر بوده و دارای ریشه‌های کوتاه و **۳ تا ۹ رگبرگ برجسته** هستند. ساقه به طول ۱۰ تا ۷۰ سانتی‌متر، ایستاده و بدون شیار است. گل‌های کوچک فراوانی بین ماه‌های مه تا سپتامبر ظاهر می‌شوند. براکته‌ها به طول ۱–۲ میلی‌متر، تخم‌مرغی، بدون کرک و به رنگ سفید مایل به قهوه‌ای با رگبرگ سبز هستند. کاسبرگ‌ها سبز و ۱.۵ تا ۲.۵ میلی‌متر طول دارند. دانه‌ها کوچک، تیره، تخم‌مرغی‌شکل، دوخانه‌ای و میوه به طول ۲ تا ۴ میلی‌متر است (3).

**3.2.3. فیتوشیمی Plantago major**
مطالعات فیتوشیمیایی روی گونه‌های Plantago وجود متابولیت‌های متعددی را نشان داده‌اند و تاکنون حدود **۶۰ متابولیت ثانویه** از این گیاه شناسایی شده است؛ از جمله **گلیکوزیدهای فنیل‌اتانوئیدی، تری‌ترپنوئیدها، پلی‌ساکاریدها، اسیدهای فنولیک** و ترکیباتی مانند **آلکالوئیدها، مشتقات اسید کافئیک، کومارین‌ها، چربی‌ها و روغن‌ها، موسیلاژ، استرول‌ها و مواد فرّار** (1، 16–22).

در مطالعات مختلف روی عصاره‌های برگ (اتر نفتی، متانول، اتیل‌استات، n-بوتانول و آبی)، **۵۱ ترکیب** جداسازی شد. در عصاره اتر نفتی ترکیباتی مانند **فیتول، بنزوفورانون، پنتان‌دی‌اُل و اسید بنزن‌پروپانوئیک** یافت شد. در عصاره متانولی ترکیباتی از گروه **دی‌گلیسرول‌ها و اسیدهای آلی** شامل **اسید فوماریک، سیرینگیک، وانیلیک، پاراهیدروکسی‌بنزوئیک، فرولیک، پاراکوماریک، جنتیسیک** و مقادیر ناچیزی از **اسید سالیسیلیک، بنزوئیک و سینامیک** شناسایی شدند. در عصاره اتیل‌استات **گلیسیرین، بنزن و دی‌بوتیل‌فتالات** و در عصاره n-بوتانول **اسید فتالیک، اسید بنزن‌پروپانوئیک و ترکیبات فنولی** مشاهده شد. در عصاره آبی نیز **اتنوفنول، دی‌اتیاپنتن، نفتالنون و گلیسیرین** یافت شد. تمامی این عصاره‌ها حاوی **گروه‌های فنولی** بودند (23).

**3.2.4. اثرات فارماکولوژیک**

**3.2.4.1. اثرات تقویت‌کننده سیستم ایمنی**
عصاره متانولی برگ Plantago major سبب افزایش تولید **نیتریک اکسید (NO)** و **فاکتور نکروز توموری آلفا (TNF-α)** و تحریک تکثیر لنفوسیت‌ها می‌شود که در نتیجه ماکروفاژهای فعال با توان سیتوتوکسیک تولید می‌گردند. این اثر می‌تواند از پیشرفت **تومورها و عفونت‌ها** جلوگیری کند (24). این گیاه در غلظت‌های پایین (<۵۰ میکروگرم/میلی‌لیتر) باعث افزایش تکثیر لنفوسیت‌ها و ترشح **اینترفرون-گاما** می‌شود، اما در غلظت‌های بالا این اثر مهاری است. عصاره آب داغ Plantago major می‌تواند در بهبود **لوسمی، کارسینوم و عفونت‌های ویروسی** مؤثر باشد (25).

**3.2.4.2. اثرات محافظت‌کننده کبد**
در سال‌های اخیر، اختلالات کبدی یکی از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر در جهان بوده‌اند (26). در یک مدل حیوانی، عصاره دانه Plantago major فعالیت **محافظت‌کننده کبد** نشان داده و باعث کاهش سطح **ALT و AST** شده است (26، 27).

**3.2.4.3. اثرات گوارشی**
به‌دلیل خاصیت **ضدالتهابی**، Plantago major در درمان **انگل‌های داخلی و مشکلات معده در حیوانات** کاربرد دارد. جزء پلی‌هولو‌زیدی جداشده از برگ و دانه برخی گونه‌های Plantago خاصیت **محافظت‌کننده مخاط گوارشی** دارد و در دوزهای بالاتر اثر **ملین** مشاهده شده است (28–30). دانه‌ها نسبت به برگ‌ها اثر محافظتی قوی‌تری دارند که احتمالاً به‌دلیل میزان بالای **موسیلاژ** است. در مدل زخم ناشی از استرس در موش‌ها، عصاره گیاه باعث کاهش معنی‌دار **اسیدیته و ترشحات معده** شد که احتمالاً ناشی از مهار ترشح اسید معده و افزایش عوامل دفاعی مخاطی است (31، 32). عصاره برگ همچنین موجب کاهش حرکات دوازدهه و اثر **ضداسهالی** پس از مصرف خوراکی شد (33). دانه‌های Plantago major برای **بیماری التهابی روده (IBD)** توصیه می‌شوند (31).

**3.2.4.4. اثرات ریوی**
Plantago major با مهار **دگرانولاسیون ماست‌سل‌ها** می‌تواند در درمان **آسم و بیماری‌های آلرژیک** مورد استفاده قرار گیرد (34). این گیاه در موش‌ها از عفونت پنوموکوکی جلوگیری کرده و در درمان **برونشیت مزمن** مؤثر بوده است (35، 36).

**3.2.4.5. اثرات ادراری**
Plantago major دارای اثر **مدر** است (37) و می‌تواند فعالیت **آنزیم مبدل آنژیوتانسین** را مهار کند (38). مطالعه‌ای دیگر نشان داد که عصاره این گیاه در مهار اندازه کریستال‌های **اگزالات کلسیم** در شرایط آزمایشگاهی از آلوپورینول و سیترات پتاسیم مؤثرتر بوده و می‌تواند در بهبود **سنگ‌های ادراری** کاربرد داشته باشد (39).

**3.2.4.6. اثرات پوستی**
Plantago major گیاهی مؤثر در مدیریت **کهیر حاد** است (40). **اسید اورسولیک، اسید اولئانولیک و اسید آلفا-لینولنیک** موجود در این گیاه، تولید پروستاگلاندین‌های وابسته به COX-2 را مهار می‌کنند. **لوتئولین** نیز توانایی مهار مهاجرت لکوسیت‌ها و دگرانولاسیون ماست‌سل‌ها را دارد که مجموعاً به‌عنوان مکانیسم‌های ضدکهیر در نظر گرفته می‌شوند (41).

**3.2.4.7. اثرات ضدچربی خون، ضدآترواسکلروزیس و کاهنده قند خون**
برگ Plantago major با تغییر نسبت **لسیتین به کلسترول** می‌تواند از پیشرفت **آترواسکلروزیس و هایپرکلسترولمی** جلوگیری کند (42). دانه‌های این گیاه دارای اثر **کاهنده قند خون** در موش‌ها هستند (43). **پلانتاگوزید** و آگلیکون آن با مهار گلیکاسیون پروتئین‌ها، پتانسیل پیشگیری از **عوارض دیابت** را دارند (44).

**3.2.4.8. اثرات ضددرد**
عصاره‌های متانولی برگ و دانه یا عصاره آبی گیاه دارای اثرات **ضدالتهابی و ضد درد** از طریق مهار سنتز پروستاگلاندین‌ها هستند (45).

**3.2.4.9. اثرات آنتی‌اکسیدانی و مهار رادیکال‌های آزاد**
عصاره‌های اتانولی و آبی سرد و گرم برگ و دانه Plantago major دارای **فعالیت آنتی‌اکسیدانی** هستند (46–49). این گیاه حاوی فلاونوئیدهایی مانند **لوتئولین، آپی‌ژنین، هی‌سپیدولین و بایکالئین** است که می‌توانند موجب مرگ سلول‌های کارسینومایی شوند. عصاره‌های Plantago همچنین دارای اثرات مهاری و سیتوتوکسیک بر رده‌های سلولی **سرطان پستان و ملانوم** هستند (50).

**3.2.4.10. اثرات ضدعفونی‌کننده، آنتی‌بیوتیکی، ضدقارچی، ضدویروسی، ضد مالاریا و ضد ژیاردیا**
برخی از عصاره‌های Plantago major در درمان **عفونت‌های قارچی، باکتریایی و ویروسی** مؤثر بوده‌اند و اثرات **ضد مالاریا و ضد ژیاردیا** نیز تأیید شده است (5، 51–54). عصاره آبی فعالیت ضعیفی علیه ویروس هرپس نشان داد، در حالی که **اسید کافئیک** قوی‌ترین اثر را علیه HSV-1 و HSV-2 داشت و **اسید کلروژنیک** علیه ADV-11 مؤثرتر بود (51). عصاره الکلی علیه **E. coli** و **Bacillus cereus** و عصاره استونی در غلظت‌های مختلف علیه باکتری‌های گوناگون فعال بود (52). عصاره Plantago major همچنین اثربخشی قابل‌قبولی در برابر **Candida albicans** نشان داد (54).

**3.2.4.11. اثرات ضدسرطانی و سیتوتوکسیک**
عصاره متانولی Plantago major فعالیت سیتوتوکسیک علیه رده‌های سلولی سرطان کلیه، پستان و ملانوم انسانی نشان داده است. **فلاونوئیدها، فلاون‌ها و لوتئولین** عوامل اصلی این فعالیت هستند (55). این گیاه ممکن است تا حدی در پیشگیری از سرطان مؤثر باشد (56). همچنین اثرات سیتوتوکسیک آن بر سایر رده‌های سرطانی انسانی به‌صورت آزمایشگاهی بررسی شده است (57).

**3.2.4.12. اثرات ترمیم زخم**
Plantago major به‌طور گسترده در **ترمیم زخم** استفاده شده است. در مطالعات حیوانی، عصاره آبی این گیاه در غلظت ۵۰٪ به‌عنوان **جایگزین مناسب سیلور سولفادیازین** در درمان سوختگی معرفی شده است (58). پلی‌فنول‌ها، به‌ویژه **پلانتاماجوساید**، مهم‌ترین ترکیبات مؤثر در ترمیم زخم هستند (59).

**3.2.4.13. عوارض جانبی**
Plantago major گیاهی نسبتاً ایمن است، اما عوارضی مانند **تهوع، استفراغ، اسهال، بی‌اشتهایی، نفخ، حساسیت و درماتیت** ممکن است رخ دهد. در موارد مصرف بیش‌ازحد، **آنافیلاکسی تهدیدکننده حیات** نیز گزارش شده است (60).

**3.2.4.14. ایمنی و سمیت**
دوز روزانه پودر گیاه **۳ تا ۵ گرم، ۱ تا ۳ بار در روز** است و دوز رایج دم‌کرده **۱۵۰ میلی‌لیتر**، ۳ تا ۴ بار در روز می‌باشد (60). Plantago major به‌صورت خشک یا عصاره در اشکال دارویی خوراکی مانند **کپسول، قرص، قرص روکش‌دار و دراژه** عرضه می‌شود (25). این گیاه جزو گیاهان بسیار سمی محسوب نمی‌شود. میزان **اسید اگزالیک و اسید اروسیک** در آن پایین گزارش شده است (61). مقادیر **LC50 = 4.74 μg/mL** و **LD50 = 182.54 mg/kg** و **ED50 = 7.507 mg/kg** برای آن تعیین شده‌اند (14، 62). این گیاه همچنین دارای **گروه‌های فنولی** است (63).